کرفس کوهی: روزی یك لیوان آب كرفس !

-       ویژگیهای گیاهشناسی : کرفس کوهی با نام محلی « کلوس » و نام علمی “Kelussia odoratissima” که به نامهای علمی دیگری همچون “Apium graveolens” نیز خوانده شده است . گیاهی علفی ، چندساله ، از خانواده چتریان ، “Umbelliferae” دارای ساقه منشعب ، توخالی شیاردار به ارتفاع 20 تا 60 سانتی متر که ارتفاع گل آن گاهی تا 200 سانتی متر می رسد . این گیاه دارای ریشه راست و دوکی شکل غده ای بطول 6 تا 7 سانتی متر می باشد که محل ذخیره مواد غذایی مورد نیاز گیاه برای شروع رشد رویشی مجدد در فصل رویشی بعدی می باشد و از اطراف آن ریشه های جانبی متعدد خارج می گردد.

برگها دارای ظاهر شفاف، کمی ضخیم ومرکب از 3 تا 7 برگچه لوزی شکل ، دندانه دار و معطر که در قاعده دارای دمبرگهای بلند و بدون غلاف است . طول عمر برگهای گیاه بطور متوسط 75 روز می باشد که بعد از خشک شدن کامل آنها شاخه گل دهنده ظاهر می گردد . گلهای کرفس کوهی کوچک و زرد رنگ بوده و تشکیل گل آذین چتری با انشعابات 2 تا 8 شعاعی می دهد . بذر این گیاه نسبتاً درشت ، بیضوی صفحه ای شکل که رنگ ان در محدوده طیف های زرد ، سبز و قهوه ای نیز تغییر می کند . از جمله صفات بارز بذور کرفس وجود سه رگه مشخص در تمام نمونه های بذر جمع آوری شده در رویشگاههای مختلف این گونه درمنطقه زاگرس مرکزی می توان نامبرد . این بذرها حساسیت بسیار زیادی به آفات و بیماریهای گیاهی داشته و انتخاب بذر سالم از بذر بیمار و آفت زده گاه نیاز به تجربه فراوان دارد . زمان رسیدن بذور با توجه به شرایط محیطی و رویشگاه متفاوت ولی بطور معمول نیمه های مرداد ماه است .

زمان رویشی گیاه بسته به وضعیت توپوگرافی رویشگاه و شرایط آب و هوایی سال مورد نظر متفاوت بوده بطوریکه در سالهایی که بارش بیشتر بصورت باران می باشد ، این گیاه از نیمه اول اسفندماه شروع به رشد می کند . همچنین در شیب های رو به جنوب رشد زودتر و سریعتر است . بطور کلی در سالهای برفی کرفس کوهی همراه با ذوب برفها رشد رویشی خود را شروع می نماید .

 

- رویشگاه :

رویشگاه طبیعی این گیاه مرتعی و بومی ایران شامل ارتفاعات و مناطق برفگیر ناحیه زاگرس مرکزی با ویژگیهای زیر می باشد :

·        حداقل ارتفاع از سطح دریا 2500 متر با بارش سالیانه 450 میلی متر که غالباً بصورت بارش برف است .

·        دوره یخبندان حداقل 130 روز وحداکثر دما برای دوره رویشی گیاه کمتر از 20 درجه سانتی گراد می باشد و در مناطق با ارتفاع کمتر رویش این گیاه محدود به شیب های رو به شمال است .

·        از لحاظ ادافیکی کرفس کوهی برروی خاکهای کم عمق تا عمیق و بافت متوسط تا سنگین که فاقد شوری می باشد . مستقر میگردد . در حال حاضر رویشگاههای طبیعی کرفس کوهی در قطعات کوچکی در استانهای اصفهان و به طور عمده شهرستان فریدونشهر ، چهارمحال و بختیاری ، کهکیلویه و بویراحمد ، فارس و لرستان بصورت محدود دیده می شود . این در حالیست که در گذشته ای نه چندان دور بخشهای وسیعی از ارتفاعات و مراتع ییلاقی – کوهستانی واقع در ناحیه زاگرس در استانهای مذکور رویشگاه کرفس کوهی بوده است ، بطوریکه جوامع محلی در این مناطق به طور عمده از آن به عنوان علوفه دامی استفاده می کردند .

در دو دهه گذشته با احداث جاده ها و امکان دسترسی آسان به این مناطق ، افزایش جمعیت عشایری و روستایی و به تبع آن افزایش تعداد دام و دامدار و عدم رعایت اصول بهره برداری صحیح ( چرای زودرس ، بی رویه و ریشه کنی ) ، افزایش تقاضای جوامع روستایی و شهری برای استفاده خوراکی از اندام سبز گیاه و افزایش قیمت آن از یکطرف و فقر شدید اقتصادی و فرهنگی بهره برداران بومی از طرف دیگر ، موجب شده است رویشگاههای این گونه به شدت تخریب شود . بنابراین در حال حاضر گونه کرفس کوهی را می توان دردسته گیاهان در حال انقراض قرار داد چرا که کاهش مداوم سطح رویشگاههای این گونه و وجود عوامل تهدید کننده ، در آینده ای نه چندان دور باعث تخریب کامل رویشگاههای این گونه گیاهی با ارزش و به تبع آن انقراض کرفس کوهی خواهد شد ، مگر آنکه اقدامات حفاظتی ویژه ای در مورد آن اعمال گردد.

 

خواص دارویی :

این گیاه با دارا بودن ترکیباتی چون فلاونوئید دارای اثرات ضدالتهابی ، ضد ویروس ، ضد دیابت ، ضد سرطان و ضد سم بوده که بطور عمده در بذر ، ساقه و گل آذین گیاه تجمع می یابند . همچنین فتالیدها گروه دیگری از ترکیبات موثر این گیاه هستند که آن را بصورت مکمل غذایی و عامل پیشگیری کننده شیمیایی از سرطان و زخم معده و محافظ کبد مطرح می کنند .

جوامع محلی وبومی نیز از بذور و ریشه گیاهی به صورت جوشانده برای درمان سرماخوردگی و سرفه های شدید و از اندامهای گیاه برای رفع دل درد ، درمان رماتیسم و تصفیه خون استفاده می کنند .

 

مصارف خوراکی :

استفاده از کرفس کوهی به منظور مصارف خوراکی وتغذیه ای از زمانهای قدیم تاکنون بین مردم محلی ادامه داشته و درسالهای اخیر به جوامع روستایی و شهری نیز منتقل شده است ، بطوریکه تقاضا برای استفاده خوراکی از آن به شدت افزایش یافته است .

به طور کلی مصارف خوراکی کرفس کوهی را می توان به دو دسته تقسیم نمود:

1.       استفاده از اندامهای گیاه بصورت تر و تازه در تهیه فراوردهایی چون ترشی و شورکرفس و یا در پخت غذا همچون پلوکرفس ، خورش کرفس . سوپ و ... و یا به عنوان چاشنی و طعم دهنده در تهیه ماست – کرفس